Turkish
Əsrlər boyu Xəzər dənizi təkcə qapalı su hövzəsi deyil, həm də ticarətin, hərbi mövcudluğun və dövlətlərarası rəqabətin məkanı olub. XXI əsrdə isə onun əhəmiyyəti yenidən artır, lakin artıq hərbi-dəniz rəqabətinin meydanı kimi deyil, Avrasiyanın yeni enerji arxitekturasının əsas elementlərindən biri kimi. Özbəkistanın investisiya, sənaye və ticarət nazirinin müavini Xurram Təşabayevin Avropaya Azərbaycan vasitəsilə 5 QVt-a qədər «yaşıl» elektrik enerjisi ixrac etməyə hazır olduqlarını bəyan etməsi göstərir ki, Xəzər dənizi tədricən Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında strateji enerji dəhlizinə çevrilir.
Tarixi baxış: iki dövlətin dəniz ənənələri
Azərbaycanın tarixi Xəzər dənizi ilə sıx bağlıdır. Hələ XVIII əsrdə Bakı xanlığının ticarət və hərbi gəmiləri mövcud idi. Region Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olduqdan sonra isə Bakı Xəzərin əsas limanlarından birinə çevrildi. Məhz burada əvvəlcə Rusiya imperiyasının, daha sonra isə Sovet İttifaqının Xəzər hərbi donanması formalaşdı. XX əsrdə Bakı bütün Xəzər hövzəsinin neft daşımaları və gəmiqayırma mərkəzinə çevrildi.
Özbəkistanın tarixi isə fərqlidir. Ölkənin dənizə çıxışı yoxdur, lakin hələ İpək Yolunun mövcud olduğu dövrdə müasir Özbəkistan ərazisindən Çin, İran və Qafqazı birləşdirən mühüm ticarət yolları keçirdi. Özbəkistanın heç vaxt öz dəniz donanması olmayıb. Müstəqillik əldə etdikdən sonra isə ölkə dünya bazarlarına çıxış üçün yeni nəqliyyat marşrutları axtarmağa başladı və bu baxımdan Azərbaycan Daşkənd üçün Xəzər dənizinə açılan əsas qapıya çevrildi.
Sovet dövrü: vahid sistem və sərhədsiz logistika
SSRİ dövründə müttəfiq respublikalar arasında dəniz donanmasının məxsusluğu məsələsi faktiki olaraq mövcud deyildi. Azərbaycan Xəzərin əsas dənizçilik və neft mərkəzi, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən iri sənaye respublikalarından biri idi.Dəmir yolu daşımaları Özbəkistan sənayesini Bakı limanı ilə əlaqələndirirdi. Bununla belə, ayrıca Azərbaycan–Özbəkistan dəniz layihələri yox idi, çünki bütün nəqliyyat sistemi Moskvadan vahid şəkildə idarə olunurdu.
SSRİ-nin dağılmasından sonra: ticarətdən strateji tərəfdaşlığa
Müstəqilliyin ilk illərində əməkdaşlıq əsasən ticarətlə məhdudlaşırdı. Lakin Çin, Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Avropanı Rusiyadan yan keçməklə birləşdirən Orta Dəhlizin (Middle Corridor) formalaşması ilə vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəlib. Ticarətlə yanaşı, sənaye kooperasiyası inkişaf edir, birgə müəssisələr yaradılır, avtomobil sənayesi, logistika və energetika sahələrində layihələr həyata keçirilir. Xurram Təşabayev müsahibəsində Xəzərdə birgə donanmanın yaradılması, ASCO ilə Uztemiryulkargo arasında birgə müəssisənin qurulması və Bakı limanı yaxınlığında logistika mərkəzinin yaradılması planlarından da bəhs edib.
Niyə məhz Xəzər bu layihənin açarıdır?
Bu gün Xəzər dənizinin əhəmiyyəti artıq regional ticarətin sərhədlərini aşır. Azərbaycan üçün Xəzər yeni iqtisadi modelin əsasına çevrilir. Əgər əvvəllər əsas ixrac məhsulları neft və qaz idisə, indi Bakı «yaşıl» enerjinin də əsas tranzit mərkəzi olmağa çalışır. Özbəkistan üçün isə Xəzər Rusiyadan asılı olmadan Avropa bazarlarına birbaşa çıxış imkanı yaradır. Beləliklə, Xəzər sadəcə nəqliyyat marşrutu deyil, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında strateji enerji körpüsünə çevrilir. Bəyan edilən 5 QVt (qiqavat) elektrik enerjisinin həcmi deyil, ötürülməsi planlaşdırılan enerji sisteminin gücünü ifadə edir. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, 5 QVt güc eyni vaxtda milyonlarla ev təsərrüfatını və ya iri sənaye bölgələrini elektrik enerjisi ilə təmin edə bilər. Söhbət əsasən Özbəkistanın günəş və külək elektrik stansiyalarında istehsal olunan «yaşıl» enerjinin ixracından gedir. Bu layihənin həyata keçirilməsi texniki baxımdan mümkündür, lakin bunun üçün yeni bərpa olunan enerji obyektlərinin tikilməsi, Xəzərin dibi ilə yüksək gərginlikli elektrik kabelinin çəkilməsi və iştirakçı ölkələrin enerji sistemlərinin inteqrasiyası tələb olunur. Hazırda Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan bu məqsədlə Green Corridor Union adlı birgə şirkət yaradaraq layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırmasını hazırlayırlar. Layihənin əsas çətinlikləri yüksək maliyyə xərcləri, beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsi və region ölkələri ilə Avropa İttifaqı arasında uzunmüddətli siyasi koordinasiyanın təmin edilməsidir. Bu şərtlər yerinə yetirilərsə, layihə Avrasiyanın ən iri enerji təşəbbüslərindən birinə çevrilə və Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında strateji enerji və logistika mərkəzi kimi mövqeyini daha da gücləndirə bilər.
Risklər hansılardır?
Layihənin böyük potensialına baxmayaraq, onun qarşısında ciddi çağırışlar mövcuddur. İlk növbədə, söhbət milyardlarla dollar tələb edən infrastruktur xərclərindən gedir. Bundan əlavə, layihənin uğuru iştirakçı dövlətlər arasında uzunmüddətli siyasi sabitlikdən, Avropanın davamlı enerji tələbindən və beynəlxalq koordinasiyanın səmərəli təşkilindən asılı olacaq.
Layihənin geosiyasi əhəmiyyəti
Layihə həyata keçirilərsə, regionun enerji xəritəsini dəyişə bilər. Azərbaycan təkcə qaz ixracatçısı deyil, həm də Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən əsas enerji qovşaqlarından birinə çevriləcək. Özbəkistan isə tarixində ilk dəfə elektrik enerjisini birbaşa Avropa bazarına ixrac etmək imkanı əldə edəcək. Avropa İttifaqı üçün isə bu, enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və ənənəvi təchizatçılardan asılılığın daha da azaldılması deməkdir. Tarix göstərir ki, Xəzər dənizi hər zaman region dövlətlərini ticarət və nəqliyyat vasitəsilə birləşdirib. Bu gün isə o, XXI əsrin enerji əməkdaşlığı platformasına çevrilməkdədir. Azərbaycan və Özbəkistanın birgə təşəbbüsləri iki ölkə münasibətlərinin adi ticarət çərçivəsindən çıxaraq uzunmüddətli strateji tərəfdaşlığa keçdiyini nümayiş etdirir. Əgər 5 QVt-a qədər «yaşıl» elektrik enerjisinin Avropaya ixracı layihəsi reallaşarsa, Xəzər yalnız daxili dəniz kimi deyil, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropanı birləşdirən Avrasiyanın əsas enerji qovşaqlarından biri kimi çıxış edəcək. Layihənin uğuru isə mühəndislik həlləri ilə yanaşı, siyasi dialoqun davamlılığı, investisiyaların cəlb olunması və bütün tərəflərin uzunmüddətli əməkdaşlıq iradəsindən asılı olacaq.
