Turkish
Ukraynadan sonra Avropa və ABŞ-ın postsovet məkanına artan marağına cavab Ermənistan üzərindənmi gəlir?
2026-cı ildə Ermənistanda keçiriləcək parlament seçkiləri artıq adi siyasi kampaniya olmaqdan çıxıb. Bu gün söhbət sadəcə partiyaların deputat mandatları uğrunda mübarizəsindən və ya Nikol Paşinyanın hakimiyyətdə qalıb-qalmamasından getmir. Ermənistan üçün bu seçkilər daha dərin bir suala cavab axtarışına çevrilib: Qarabağdan sonra, köhnə təhlükəsizlik sisteminin dağılmasından sonra və son illərdə erməni cəmiyyətinin yaşadığı ağır psixoloji böhrandan sonra ölkə necə olacaq? Məhz buna görə də İrəvanda baş verənləri təkcə Ermənistanın daxilində deyil, Moskva, Bakı, Brüssel, Vaşinqton və Ankarada da diqqətlə izləyirlər.
Mövcud vəziyyətin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, erməni cəmiyyəti dərin daxili parçalanma vəziyyətindədir. 2020 və 2023-cü illərdə baş verən hadisələrdən sonra ölkədə əvvəlki siyasi dünya görüşü faktiki olaraq dağıldı. Uzun illər Ermənistan öz təhlükəsizliyinin Rusiya ilə tarixi ittifaq, Rusiyanın Gümrüdəki hərbi bazası və KTMT-də iştirak vasitəsilə təmin olunduğuna inanırdı. Lakin müharibə reallığın qəbulunu dəyişdirdi. Ermənilərin böyük hissəsi üçün Moskvanın gözlənildiyi kimi müdaxilə etməməsi ciddi sarsıntı oldu. Mənimsədikləri Qarabağ torpaqlarından qovulmalarından sonra Ermənistan xarici siyasətini yenidən qiymətləndirməyə başladı. İlk dəfə olaraq ölkədə ciddi şəkildə belə bir sual müzakirə olunmağa başladı: Ermənistan tam şəkildə Rusiyaya söykənmədən mövcud ola bilərmi? Bu gün seçki kampaniyasının arxasında gizlənən əsas məsələ məhz budur.
Nikol Paşinyan indi olduqca ziddiyyətli vəziyyətdədir. Bir tərəfdən onun adı bir çox insan üçün məğlubiyyət ilə assosiasiya olunur. Cəmiyyətin mühüm hissəsi üçün o, müasir Ermənistan tarixinin ən böyük milli faciəsinin yaşandığı dövrün lideridir. Digər tərəfdən isə Paşinyan hələ də hakimiyyətdə qalır və bu, Ermənistan siyasətinin məntiqinin nə qədər dəyişdiyini göstərir. İnsanların çoxu ondan narazıdır, lakin eyni zamanda köhnə elitanın geri qayıtmasını da istəmir. Robert Koçəryan və əvvəlki sistemlə bağlı qüvvələr cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsi üçün qapalı oliqarxik idarəçilik, korrupsiya və avtoritar siyasət dövrünü xatırladır. Buna görə də Paşinyan bu gün sevgidən daha çox, keçmişin qayıdışı qorxusu üzərində hakimiyyətdə qalır.
Paşinyanın özü də bu illər ərzində ciddi şəkildə dəyişib. Əgər 2018-ci ildə o, küçə inqilabının və emosional etirazın simvolu idisə, indi artıq yeni regional reallığa uyğunlaşmağa çalışan praqmatik dövlət xadimi kimi davranır. Onun siyasəti ağır, lakin rasional bir ideyaya əsaslanır: Ermənistan öz dövlətçiliyini qorumaq üçün əvvəlki illüziyalardan imtina etməlidir. Məhz buna görə İrəvan tədricən Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşmasına doğru gedir, Avropa ilə əlaqələri dərinləşdirməyə çalışır və eyni zamanda Moskva asılılığını ehtiyatla azaltmağa cəhd edir. Ermənilərin bir hissəsi bunu məcburi praqmatizm kimi qəbul edir, digər hissəsi isə milli alçalma hesab edir. Cəmiyyət daxilində bu mübahisə son dərəcə ağrılı olaraq qalır.
Rusiya Ermənistan seçkilərini narahatlıqla izləyir. Moskva üçün Ermənistan sadəcə müttəfiq deyil, bütövlükdə Rusiyanın Qafqazdakı təsir sisteminin bir hissəsi olub. Ermənistanın itirilməsi təkcə regional mövqelərin zəifləməsi deyil, həm də postsovet məkanındakı Rusiyamodelinə ciddi simvolik zərbə demək olardı. Buna görə də Kreml diqqətlə izləyir ki, prorusiya qüvvələr mövqelərini gücləndirə biləcəklərmi. Moskva hələ də Ermənistan üzərində iqtisadiyyat, enerji, əmək bazarı və humanitar əlaqələr vasitəsilə ciddi təsir imkanlarını saxlayır. Yüz minlərlə erməni Rusiyada çalışır və Rusiya istiqaməti Ermənistan iqtisadiyyatı üçün vacib olaraq qalır. Lakin siyasi məsafə getdikcə artır və hətta tam qopma baş verməsə belə, əvvəlki etimad səviyyəsi artıq mövcud deyil.
Müxalifət Qarabağ böhranının nəticələrindən Paşinyana qarşı istifadə etməyə çalışır, lakin onların əsas problemi gələcək vizyonunun olmamasıdır. Robert Koçəryan təcrübəli və təsirli siyasətçi olaraq qalır, amma bir çox erməni üçün o, gələcəyi deyil, keçmişin qayıdışını simvolizə edir. Onun ritorikası hakimiyyətin sərt tənqidi, revanş ideyası və Rusiya ilə sıx ittifaqın bərpası üzərində qurulub. Lakin erməni cəmiyyəti bu gün həm məğlubiyyət ağrısını yaşayır, həm də yeni müharibədən qorxur. Məhz buna görə də radikal şüarların dəstək limiti var. İnsanların çoxu anlayır ki, Azərbaycanla yeni genişmiqyaslı qarşıdurma artıq Qarabağ üçün deyil, Ermənistan dövlətçiliyinin özü üçün təhlükəyə çevrilə bilər.
Azərbaycan üçün Ermənistandakı seçkilərin nəticəsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bakı ilk növbədə yeni regional reallığın möhkəmlənməsində maraqlıdır. Qarabağın qaytarılmasından sonra Azərbaycan güclü mövqe əldə edib və indi vəziyyəti uzunmüddətli sabitlik formatına keçirməyə çalışır. Bu baxımdan Paşinyan Bakı üçün çətin, lakin anlaşılan tərəfdaş olaraq qalır. O, danışıqları uzada və daxili təzyiqlər səbəbilə ehtiyatlı davrana bilər. Mövcud hakimiyyətin qalib gəlməsi sülh müqaviləsinin imzalanması və münasibətlərin tədricən normallaşması ehtimalını artırır. Bununla belə, hətta sülh əldə olunsa belə, iki xalq arasındakı dərin tarixi etimadsızlıq birdən-birə yox olmayacaq. Buna görə də yaxın illər dostluq dövrü deyil, ehtiyatlı və praqmatik yanaşı yaşama mərhələsi olacaq.
Avropa və ABŞ da Ermənistan seçkilərinə daha geniş geosiyasi prosesin bir hissəsi kimi baxır. Qərb üçün Ermənistanın əsas əhəmiyyəti onun özü deyil, Cənubi Qafqazda təsiri artırmaq və Rusiyanın bölgədəki mövqelərini zəiflətmək imkanındadır. Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa və ABŞ-ın postsovet məkanına marağı xeyli artıb. Brüssel və Vaşinqton Paşinyanı daha müstəqil siyasət yürütməyə hazır olan və ölkəni Qərbə açmağa çalışan siyasətçi kimi dəstəkləyirlər. Son illərdə Ermənistanın Avropa strukturları ilə münasibətləri gücləndirməsi, ABŞ-la dialoqu genişləndirməsi və Qərbdən daha çox siyasi dəstək alması da bunun göstəricisidir.
Böyük ehtimalla seçkilərdən sonra Paşinyan hakimiyyəti qoruyacaq, lakin bu artıq əvvəlki kimi tam siyasi dominantlıq olmayacaq. Ermənistan uzunmüddətli daxili siyasi gərginlik dövrünə daxil olur və burada istənilən qərar cəmiyyət daxilində ciddi mübahisələr yaradacaq. Ancaq əsas proses artıq seçkilərin nəticəsindən asılı olmayaraq başlayıb. Ermənistan öz mövcudluq fəlsəfəsini dəyişməyə çalışır. Ölkə tarixi emosiyalar siyasətindən praqmatik yaşamaq siyasətinə keçməyə cəhd edir. 2026-cı il seçkilərinin əsl mənası da məhz bundadır. Bu artıq ayrı-ayrı siyasətçilərin mübarizəsi deyil, Ermənistan dövlətinin gələcəyi haqqında iki fərqli baxışın toqquşmasıdır.
